Stikstofimpasse – Niet alles kan

21 oktober 2019

Water Natuurlijk is met de Natuur- en Milieufederaties en Natuurmonumenten blij met het advies van de Commissie Remkes over de aanpak van het stikstofprobleem. Remkes erkent dat maatregelen op het gebied van landbouw en verkeer onontkoombaar zijn. Overdaad aan stikstof is een groot probleem voor de natuur. Het verrijkt de bodem, waardoor bijvoorbeeld de orchidee door de brandnetel wordt verdrongen. Dieren, waaronder insecten, die van de zeldzame planten leven, verdwijnen hierdoor. En ook de indirecte effecten van te veel stikstof zijn heel zorgelijk. Bodems verzuren waardoor er te weinig kalk beschikbaar is voor eierschalen van broedvogels en kuikens als gevolg van een zwak skelet hun poten en vleugels breken.

Uitsluitend het nemen van maatregelen in en rondom natuurgebieden is onvoldoende voor natuurherstel. In alle sectoren moet je de totale stikstofuitstoot terugbrengen.
Herstelmaatregelen van de natuur blijven ook na een snelle en noodzakelijke daling van de stikstofdepositie nodig om de stikstofschade te verminderen. Waterschappen hebben daarbij een belangrijke rol om de verdroging van natuurgebieden te verminderen. In natte natuurgebieden kunnen mogelijk kalkrijke grondwaterstromen worden hersteld, die de verzuring verminderen.

Panorama Waal – Samen werken aan veilige dijken in een vitale omgeving


De provincie Gelderland en het waterschap Rivierenland hebben het boekje ‘Panorama Waal in concept – samen werken aan veilige dijken in een vitale omgeving’ uitgebracht.

 

In het Hoogwaterbeschermingsprogramma is opgenomen dat in 2050 alle primaire waterkeringen moeten voldoen aan de nieuwe normen die sinds 1 januari 2017 van kracht zijn. Waterschap Rivierenland en provincie Gelderland waren zich er al snel bewust van dat de dijkversterkingsopgave niet alleen een bredere impact heeft maar ook kansen biedt voor het gelijktijdig en in samenhang realiseren van andere opgaven in het rivierengebied. Dijkversterkingsopgaven kunnen worden gecombineerd met klimaatadaptatie, bereikbaarheid, biodiversiteit/ natuur, economisch vestigingsklimaat, woon- en leefklimaat, energietransitie en circulaire economie.

Eén van de eerste uitvoeringskansen voor Panorama Waal is de Gastvrije Waaldijk. De dijken op de noordoever van de Waal worden na 2020 in fasen versterkt op basis van urgentie voor waterveiligheid. Daardoor moet ook de weg over de dijk worden vervangen. Een mooie kans om de dijk nog gastvrijer en (be)leefbaarder te maken. Op initiatief van de ANWB hebben waterschap Rivierenland, provincie Gelderland en de zes betrokken gemeenten samen een plan opgesteld voor de aanleg van een ruim 80 kilometer lange iconische route. Inmiddels ligt er een ontwerp en wordt er gezocht naar gezamenlijke financiering. Met een asymmetrisch wegprofiel met uitzichtbalkons aan de rivierzijde, entrees tot wandelpaden in de uiterwaarden en Waaltribunes om de indrukwekkende rivier en de karakteristieke scheepvaart op de Waal te kunnen beleven. Het is ook de wens om een fietsbrug over het Amsterdam-Rijnkanaal te realiseren.

In 2020 start de uitvoering van de plannen voor het stuk dijk van Gorinchem tot Waardenburg en kort daarna start de uitvoering van de dijktrajecten in de richting van Nijmegen. Zo’n tien jaar daarna is de nieuwe lange afstandsfietsroute helemaal gereed.

Water Natuurlijk hoopt dat hier nog iets goed gemaakt kan worden, na het zwakke optreden van overheden en het uiteindelijk afblazen van bij de dijkverlegging Varik-Heesselt. Daar zijn veel kansen op het combineren van waterveiligheid met andere belangen verloren gegaan.

Wat historische kaarten ons kunnen leren

17 september 2019

De mens heeft het landschap in Nederland door de eeuwen heen naar zijn hand gezet. Het is dooraderd met dijken, vaarten, terpen, verdedigingslinies, landgoederen, dorpen en steden. Cultureel erfgoed draagt bij aan de kwaliteit van deze leefomgeving. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beheert een prachtige website: https://landschapinnederland.nl/verstedelijkingskaart.

Daar zijn gedigitaliseerde oude kaarten te bekijken. Die kunnen ons veel leren over ons watersysteem. Voor de huidige wateropgaven – denk aan droogte, veiligheid, kwaliteit, bodemdaling, berging en hittestress –, is het van groot belang om kennis te hebben over de historische watersystemen. Die kennis helpt ons om de uitdagingen van nu aan te gaan.

Vóór statiegeld op plastic én blikjes


Alle provincies, alle waterschappen en 95 procent van de Nederlandse gemeenten zijn vóór een directe invoering invoering van statiegeld op blik en plastic flesjes. Zij hebben zich aangesloten bij de Statiegeldalliantie. Ze willen ervoor zorgen dat het zwerfafval flink afneemt en de plastic soup vermindert. Bovendien kan de industrie dan kleine flesjes met statiegeld van betere kwaliteit maken, zodat ze eerst hergebruikt en later gerecycled kunnen worden.

Water Natuurlijk vindt het erg jammer dat de invoering van statiegeld met twee jaar wil uitstellen. Staatssecretaris Van Veldhoven wil pas in 2021 statiegeld op plastic flesjes invoeren. Grote slag om de arm is, dat dit niet doorgaat als bedrijven er in slagen het plastic in het zwerfafval met 70 tot 90 procent te reduceren én 90 procent van de plastic flesjes gaan recyclen. Over de blikjes in het zwerfafval heeft de regering zich niet uitgesproken.

De Statiegeldalliantie startte eind 2017 met 21 partners. Inmiddels is de alliantie uitgegroeid tot een breed en divers draagvlak voor de milieumaatregel. Opvallende namen zijn onder andere boerenorganisatie LTO, de Consumentenbond, supermarktketen Ekoplaza en de ASN Bank. Ook het plastic gebruikende bedrijf Ecover sloot zich aan.

De oproep van de Statiegeldalliantie gaat naast statiegeld op plastic flessen ook over de vraag naar statiegeld op blikjes. De blikjes in het zwerfafval veroorzaken veel dierenleed onder landbouwdieren, doordat stukjes blik via gemaaid gras in het voer belanden. Dit kan tot inwendige bloedingen en geperforeerde darmen leiden.

Drinkwater duurder door bestrijdingsmiddelen


Hoewel boeren al de nodige maatregelen hebben getroffen, zitten er nog veel te veel bestrijdingsmiddelen in het water. Uit een overzichtsstudie van wateronderzoeksinstituut KWR blijkt dat sporen van bestrijdingsmiddelen worden aangetroffen bij innamepunten van oppervlaktewater voor drinkwaterproductie en in voorraadbekkens.

In een agrarische regio als de Achterhoek kleurden dit voorjaar veel weilanden geel of oranje. Boeren gebruiken Roundup om onkruid te verdelgen, zodat dit niet machinaal hoeft.

Waterbedrijf Vitens levert aan veel huishoudens in Oost-Nederland. In het verleden moest Vitens, door het Roundup-gebruik van boeren, al winputten van water verplaatsen. Het waterbedrijf moest bovendien dieper grondwater winnen en waterzuiveringen uitbreiden vanwege de verontreinigingen door deze stoffen. Elk jaar kost dit nu al 15 miljoen Euro’s

Meer nitraat in grondwater door droogte?


Op de melkveebedrijven die meedoen aan het project Koeien & Kansen en boeren op zandgronden is de gemiddelde nitraatconcentratie in het grondwater boven de norm van 50 mg/l gestegen. Dat is voor het eerst in 10 jaar. Deze uitkomst is tegengesteld aan de positieve uitspraken die Vewin, LTO, IPO en de ministeries IenW en LNV eerder deze maand deden bij de tussentijdse evaluatie van de bestuursovereenkomst die erop is gericht landelijk het nitraat in grondwater terug te dringen.

De verhoogde nitraatconcentraties in het grondwater op de K&K-bedrijven op zand, blijkt uit metingen van vorig jaar door Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Het instituut neemt jaarlijks watermonsters op de bedrijven Meer deelnemende melkveebedrijven zich met innovatieve maatregelen richten op een stikstof- en fosfaatefficiënte bedrijfsvoering.

Dat zijn er 16, waarvan er 6 op zandgronden in het zuiden en oosten van het land staan. Ze gelden qua ligging als representatief voor de Nederlandse melkveehouderij.

Op de bedrijven wordt de uitspoeling van nutriënten uit de wortelzone gemeten. Voor de bedrijven op de zandgronden gebeurt dit in de zomer in het grondwater.

Uit een overzicht van het project blijkt dat de zandgrondbedrijven sinds 2008 gemiddeld op of onder de Europese norm van 50 mg/l zaten, met het beste gemiddelde resultaat in 2017. Vorig jaar steeg dit gemiddelde tot boven de norm.

Een oorzaak voor de hogere nitraatconcentratie in 2018 zou dus het relatief droge jaar 2017 kunnen zijn. Omdat 2018 ook een erg droog jaar was wachten we in spanning af wat de resultaten van metingen in 2019 zullen uitwijzen. Zien we dit mogelijk ook al terug de nitraatgehaltes dit jaar, of moeten we daarvoor nog een jaar wachten?

Betere bescherming van drinkwaterbronnen


De Rekenkamer Oost-Nederland adviseert de provincies Gelderland en Overijssel om onze drinkwaterbronnen beter te beschermen. Zo is het toezicht op de naleving van milieuregels voor verbetering vatbaar. De grondwaterkwaliteit baart in beide provincies zorgen.

In de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) staat dat grondwater dat wordt gebruikt voor de drinkwaterwinning, niet in kwaliteit achteruit mag gaan.

De Rekenkamer Oost-Nederland concludeert dat de provincie Gelderland veel ruimte aan gemeenten laat, waardoor er in bestemmingsplannen minder goed rekening wordt gehouden met het grondwaterbelang. Het risico op nieuwe functies die schadelijk kunnen zijn voor de drinkwaterwinning is daarmee groter. In de kaart hieronder staan de zones waarbinnen de provincies regels stellen voor grondwaterbescherming in bestemmingsplannen.

De verplichte watertoets in bestemmingsplannen wordt niet benut om het grondwaterbelang in te brengen.

 

Naar een weerbare landbouw


Het totale verbruik van bestrijdingsmiddelen door telers neemt niet af. Daardoor staat de biodiversiteit in het agrarisch gebied onder druk. De stap naar weerbare teeltsystemen in combinatie met meer gebruik van natuurlijke plaagbestrijders moet nog worden gemaakt. Mede hierdoor blijven gewassen vatbaar voor ziekten en plagen.

Om de doelen voor waterkwaliteit én biodiversiteit dichterbij te brengen, moeten zowel de emissies naar het oppervlaktewater als de milieubelasting op en rond het perceel omlaag. Ook is het noodzakelijk om leefgebieden te creëren voor bijen en plaagbestrijders, bijvoorbeeld door het aanleggen van akkerranden.

De provincies Gelderland en Utrecht hebben een subsidieregeling van 4 miljoen euro ingesteld voor landbouwmaatregelen die bijdragen aan schoon en voldoende water en een gezonde bodem. Dat is verheugend nieuws. Wel is het jammer dat het vooral gaat om subsidie voor end-of-pipe maatregelen, en nog niet om het verduurzamen van de landbouwteelten.

 

 

Gezonde bodems beperken klimaatverandering


 

Om klimaatverandering te stoppen, de menselijke voedselvoorziening veilig te stellen en de resterende biodiversiteit te beschermen is een radicale omslag in menselijk landgebruik noodzakelijk. De VN-klimaatorganisatie IPCC geeft in dit rapport aan dat klimaatverandering en niet duurzaam landgebruik elkaars effect versterken en zorgen voor degradatie van landbouwgronden.

Wereldwijd leidt toenemende vleesconsumptie via een groeiende vraag naar veevoer tot grootschalige ontbossing. Die ontbossing is een belangrijke bron van CO2, net als drainage van veengebieden voor de landbouw.

Tezamen is dit landgebruik volgens cijfers uit het rapport verantwoordelijk voor 23 procent van de menselijke uitstoot van broeikasgassen. In combinatie met verdere uitstoot van de voedselproductie loopt dit aandeel op tot bijna een derde van de menselijke CO2-uitstoot.

Volgens het IPCC is het daarom noodzakelijk om in de strijd tegen klimaatverandering niet alleen te kijken naar de uitstoot van vervoer, industrie en de energiesector, maar om er ook voor te zorgen dat het menselijk landgebruik duurzamer wordt.

De auteurs dragen een aantal belangrijke oplossingen aan, zoals het verkleinen van de totale voedselvraag door het volgen van een meer plantaardig dieet en het tegengaan van voedselverspilling.

Een ander deel van de oplossing ligt in duurzamer bodemgebruik. Bij overexploitatie kunnen landbouwgronden broeikasgassen als CO2, methaan en lachgas uitstoten, terwijl bij duurzaam bodemgebruik akkergronden juist netto broeikasgassen kunnen opnemen.

Gezonde bodems kunnen bovendien langer voedsel produceren, doordat uitputting wordt voorkomen.

Omdat landhonger leidt tot de vernietiging van resterende natuurgebieden is de omslag in landgebruik volgens het IPCC niet alleen noodzakelijk in de strijd tegen klimaatverandering, maar ook voor het behoud van de aardse biodiversiteit. Eerder dit jaar waarschuwde een ander VN-rapport dat wereldwijd inmiddels een miljoen soorten met uitsterven worden bedreigd. Toenemend menselijk landgebruik is daar volgens het rapport de voornaamste oorzaak van.

 

Aanpassing belastingstelsel waterschappen vertraagd


 

De grootschalige aanpassing van de waterheffingen, zoals voorgesteld door de Commissie Aanpassing Belastingstelsel, gaat voorlopig niet door. Volgens de Unie van Waterschappen is hier binnen de waterschappen namelijk te weinig draagvlak voor.

De Commissie Aanpassing Belastingstelsel onder voorzitterschap van Hetty Klavers, dijkgraaf van Waterschap Zuiderzeeland, onderzocht vanaf begin 2016 hoe het belastingstelsel van de waterschappen toekomstbestendiger gemaakt kan worden. Een nieuw stelsel zou moeten aansluiten bij het rapport ‘Water Governance in the Netherlands’ van de OESO (2014). Dat bepleitte onder andere om strakker vast te houden aan het beginsel van ‘de vervuiler betaalt’. Wie meer dan gemiddeld baat heeft bij het waterbeheer zou daar via de watersysteemheffing ook extra voor moeten betalen. Dat past geheel in de lijn van het OESO-rapport.

Water Natuurlijk stelt vast dat een onevenredig groot deel van de lasten bij de burger terecht dreigt te komen, waar bijvoorbeeld de boeren extra voordeel lijken te krijgen. Dat is in strijd met het OESO-rapport.

123456789101112