Hittebestendige stad

19 juni 2020

Het wordt heter, het klimaat verandert. Daarom staan de gemeenten voor de uitdaging om vanaf 2020 te zorgen dat een (her)inrichting van een straat of wijk hittebestendig is. De Hogeschool van Amsterdam schreef samen met partners een adviesrapport.

‘Het eerste deel van het rapport helpt gemeenten inzicht te krijgen in de hitteopgave in de stad. Een handig hulpmiddel daarbij zijn hittekaarten. Daarnaast geeft een interactieve mindmap gemeenten een overzicht van de hitte-uitdagingen waarvoor ze staan. De mindmap toont de gevolgen van extreme hitte in het gebouwde gebied en welke maatregelen kunnen helpen.

Vervolgens gaat het rapport in op hittemaatregelen in de EfFact checker. Dit inzicht over de effectiviteit van diverse hittemaatregelen wordt als erg nuttig ervaren door gemeenten en ontwerpers. Tenslotte zijn er drie specifieke ontwerprichtlijnen gevormd, die voor iedere gemeente duidelijk, bruikbaar en meetbaar zijn.

Een van de nieuw ontwikkelde richtlijnen gaat over de afstand tot koelte: iedere woning zou zich binnen 300 meter van een aantrekkelijke koele verblijfsplek moeten bevinden, zoals een parkje met bomen. Daarnaast adviseren de onderzoekers schaduw op belangrijke looproutes en in buurten: op het heetst van de dag moet er op belangrijke looproutes 40% schaduw zijn, zodat essentiële functies in de stad voor iedereen bereikbaar zijn. Door schaduw daalt de gevoelstemperatuur al snel met 10 tot 15 graden.

Voor het verlagen van de luchttemperatuur werkt het groener maken van buitenruimte. Hoe meer groen in de stad, hoe meer verdamping er kan optreden, waardoor de gemiddelde luchttemperatuur in de stad wordt beperkt’

Droogte afgelopen 50 jaar met 50% toegenomen


Het maximale neerslagtekort in Nederland in het voorjaar is de afgelopen vijftig jaar toegenomen, met bijna 50 procent.

Dit komt door een toename van de verdamping; de hoeveelheid neerslag is nauwelijks veranderd. De toegenomen verdamping is het gevolg van de toegenomen hoeveelheid zonnestraling en de stijging van de temperatuur. De toename van de temperatuur wordt voor een deel veroorzaakt door klimaatverandering, wat dus ook, voor een klein deel, geldt voor de toename in de verdamping en het neerslagtekort in het voorjaar.

Dit voorjaar was zelfs het droogste dat ooit is gemeten. De droogte is dramatischer dan voorgaande jaren omdat de natuur nog niet hersteld is van de vorige droogteperiode. Weidevogels en hun kuikens hebben moeite voedsel te vinden in de uitgedroogde grond. Vennen, beken en poelen drogen op wat problemen oplevert voor zeldzame amfibieën zoals de vroedmeesterpad, geelbuikvuurpad en kamsalamander. Vissen komen in problemen doordat ze lokaal uitsterven en migreren wordt moeilijker.

Vanwege de aanhoudende droogte is het vanaf 10 juni 2020 niet meer toegestaan om water te halen uit de Oude IJssel, beken, sloten, vijvers in onder andere de Achterhoek en Liemers. Ook is het verboden om grondwater op te pompen in en om natuurgebieden De Zumpe (bij Doetinchem) en Stelkampsveld (bij Borculo). Het waterschap wil hiermee kwetsbare natuur beschermen.

Waterschap Vallei en Veluwe had al een maand eerder voor een deel van het gebied een beregeningsverbod uit oppervlaktewater ingesteld.

Maar om droogteproblemen structureel op te kunnen lossen moet vooral meer haast worden gemaakt met een andere ruimtelijke inrichting van Nederland. Om verdroging ook in de komende jaren tegen te gaan moeten we onze waterhuishouding anders inrichten, zodat water minder makkelijk wordt afgevoerd, maar juist langer wordt vastgehouden. Natuur met bufferzones daaromheen, bijvoorbeeld met aan hogere waterstanden aangepaste landbouw, kan hierbij een belangrijke rol spelen. Zulke gebieden hebben een sponswerking en kunnen dienen als natuurlijke klimaatbuffers

€ 100 mln extra voor verdrogingsbestrijding


Water Natuurlijk is verheugd dat het kabinet € 100 miljoen extra beschikbaar wil gaan stellen uit het Deltafonds om Nederland beter weerbaar te maken tegen droogte en watertekort. Dit werd ook hoog tijd. Een recente analyse laat zien dat er vele boekenplanken met rapporten, artikelen en dissertaties op het gebied van verdroging zijn gevuld, maar de politiek, die begon met grote ambities, liet het uiteindelijk afweten. Al in 1985 erkende het kabinet het verdrogingsprobleem van de natuur, maar de verdrogingsproblemen zijn nog altijd niet opgelost. Voor het herstel van de verdroogde natuur hebben wij een waterbeheer nodig dat veel meer is gericht op het zo goed mogelijk vasthouden van water. Dat vereist een ander beleid en een actievere inbreng van het Rijk, dat het natuur-en antiverdrogingsbeleid de afgelopen decennia grotendeels heeft overgelaten aan de provincies en waterschappen.

Nu geeft ook de minister aan dat Nederland zich aan zal moeten passen aan de gevolgen van klimaatverandering met langere perioden van droogte en laagwater in de rivieren en toenemende kans op hevige buien met wateroverlast. In de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en in het Nationaal waterprogramma wordt daarom de volgende voorkeursvolgorde opgenomen voor (regionaal) waterbeheer om de beschikbaarheid van water zeker te stellen en wateroverlast te voorkomen:

  • uitgangspunt is dat bij de ruimtelijke inrichting en landgebruik meer rekening moet worden gehouden met waterbeschikbaarheid en wateroverlast;
  • alle watergebruikers, waaronder landbouw, natuur, industrie en consumenten, zullen zuiniger moeten omgaan met water;
  • de waterbeheerders (waaronder waterschappen, provincies, gemeenten, RWS, agrariërs en natuurterreinbeheerders) zullen water beter vast moeten houden, bergen en opslaan;
  • de waterbeheerders zullen water slimmer moeten verdelen. Bij een natuurlijk fenomeen is nooit alle schade te voorkomen, dus als de inzet toch nog onvoldoende is, dan moeten we als samenleving de (rest)schade accepteren en ons daarop voorbereiden.

WaardeVol Brummen

19 mei 2020

Waterschap Vallei en Veluwe, gemeente Brummen en provincie Gelderland werken samen met inwoners en bedrijven aan wateroverlast, verdroging en biodiversiteit in het gebied Voorstonden – Oekense Beek – Leusveld. Het project WaardeVOL Brummen begon ooit met verdrogingsbestrijding voor Natura 2000-gebieden. Verbeteren van bestaande en realiseren van ca. 100 ha nieuwe natuur zijn belangrijke input voor het huidige project. In het kader van het project wordt onderzocht wat hydrologisch gezien de beste mogelijkheden zijn om het gewenste natuurherstel te realiseren.

Twee jaar geleden is de doelstelling verbreed en de aanpak veranderd. Tussen natuur, landschap, landbouw, wonen en bedrijvigheid werd klimaat het verbindende thema. WaardeVOL Brummen wordt sinds 2018 als een gebiedsproces uitgevoerd. Dat gebeurt in de geest van de Omgevingswet. Er ligt geen planning van begin tot eind van het project. We werken in vier stappen en bekijken de uitkomsten stap voor stap: Hoe pakken we de volgende stap samen met bewoners aan en wat is daarvoor aan voorbereiding of onderzoek nodig? Eind 2020 verwachten we te beschikken over een toekomstbeeld voor het hele gebied. Dit toekomstbeeld gebruiken we als kapstok om de jaren daarna verdere plannen voor water, natuur, landschap en recreatie uit te werken en uit te voeren.

Natuurmonumenten beheert veel grond in het gebied van WaardeVOL Brummen. Natuurmonumenten ziet kansen en mogelijkheden om op haar gronden de natuurkwaliteit te verbeteren, en daarmee bovendien een bijdrage te leveren aan het klimaatbestendig maken van het gebied.

Agrarisch natuur­ en landschapsbeheer past heel goed in het landbouwgebied rondom de natuurgebieden. Agrariërs kunnen hiermee bijdragen aan het landschap en de biodiversiteit in hun omgeving. Daar staat een marktconforme vergoeding tegenover. In het hele projectgebied van WaardeVOL Brummen komen agrariërs hiervoor in aanmerking. Op www.collectiefveluwe.nl  staat uitgebreide informatie over beheerpakketten en vergoedingen, over voorwaarden, contracten etc.

Deltaplan biodiversiteit

18 mei 2020

 

In februari 2019 heeft het Algemeen Bestuur (AB) van waterschap Vallei en Veluwe een motie van Water Natuurlijk aangenomen. We vroegen als fractie Water Natuurlijk om het Deltaplan biodiversiteit te tekenen; ofwel namens alle waterschappen via de Unie van Waterschappen (UvW), ofwel zelf als waterschap Vallei en Veluwe. Het eerste had de voorkeur bij een meerderheid van de partijen.

Nu het Kaderplan biodiversiteit bij Vallei en Veluwe is goedgekeurd vinden we het als Water Natuurlijk tijd dat de motie ook wordt uitgevoerd. Het Dagelijks Bestuur (DB) gaf aan dat wordt ingezet op het tekenen via de UvW. De unie-commissie watersysteem (CWS) heeft afgelopen vrijdag een concept-‘Position paper biodiversiteit’ besproken. Dit stuk moet dan in de commissievergadering van september worden vastgesteld, om vervolgens dan weer te worden aangenomen door het bestuur van de Unie van Waterschappen.

De waterschappen blijken nogal verschillend te denken over de concrete invulling van biodiversiteit. Daarom heeft Vallei en Veluwe ervoor gepleit om het position paper zo op te stellen dat zowel de remmers, de joggers als de hardlopers onder de waterschappen er mee uit de voeten kunnen. Alles beter dan één consensusverhaal zonder ambitie.

Al met al moet er nog heel wat water door de Rijn vloeien, voordat de Unie zo ver is om het Deltaplan Biodiversiteit te tekenen. Water Natuurlijk bekijkt op dit moment hoe we weer wat meer vaart in de zaak kunnen brengen.

Bloemrijke dijken in beeld


‘Nederland is een dijkenland, maar de dijken zijn veel te groen’, kopte Trouw op 30 april jongstleden. Onder de kop volgde een uitgebreid artikel over de meerwaarde van een soortenrijke begroeiing op dijken. Een onderwerp dat ook bij Water Natuurlijk hoog op de agenda staat. We waren namelijk volop bezig om een bijeenkomst met excursie te organiseren voor onze leden en andere belangstellenden, om de schoonheid van een bloemrijke dijk in het veld te aanschouwen en ons door deskundigen te laten bijpraten over wat de meerwaarde daarvan is. Helaas gooide de Corona-crisis roet in het eten.

Een soortenrijke begroeiing op dijken is zowel goed voor de biodiversiteit als voor de veiligheid. Dat een soortenrijke begroeiing goed is voor de biodiversiteit ligt misschien voor de hand. Alleen al de variatie aan bloeiende plantensoorten, zoals veldsalie, wilde marjolein en grote centaurie, maakt de dijk biodiverser dan een dijk met een strakke grasmat. Bovendien trekken dijken met een diverse begroeiing een grote diversiteit aan insecten aan, en die weer vogels, etcetera.

Maar bij dijken staat de veiligheid natuurlijk voorop. En die blijkt juist ook gebaat bij een soortenrijke begroeiing. Dankzij een betere doorworteling ontstaat namelijk een steviger mat, dan wanneer een dijk alleen met gras is begroeid. Dijken zijn daardoor beter bestand tegen erosie.

We hopen volgend voorjaar alsnog een bijeenkomst te kunnen organiseren waarbij we de pracht van bloemrijke dijken in het veld kunnen ervaren, en de voordelen voor waterveiligheid kunnen bediscussiëren. Enkele deskundigen die we voor onze bijeenkomst hadden gestrikt komen ook aan het woord in het artikel in Trouw.

Voor wie zich nog verder in de materie wil verdiepen is de online lezing die Constant Swinkels van de Radboud Universiteit verzorgde interessant.

Verder democratiseren van de waterschappen


Waterschapspartij Water Natuurlijk is een groot voorstander van een verdere democratisering van de waterschappen. Maar de Waterschapswet bepaalt op dit moment nog dat in ieder waterschap tenminste 7 en maximaal 9 van de 30 zetels zijn gereserveerd voor de zogeheten ‘geborgde categorieën’. Deze zetels worden niet democratisch gekozen, maar aangewezen door belangengroeperingen (bedrijven, landbouw, natuur). De kiezer heeft hierdoor een beperktere invloed op de samenstelling van het algemeen bestuur. Het systeem van geborgde zetels verzwakt de democratische legitimiteit van die verkiezingen. ‘Shell en Philips hebben toch ook geen zetels in de Tweede Kamer’ is een vaak gehoorde reactie. In een goed functionerende democratie wegen gekozenen alle belangen.

Water Natuurlijk vindt geborgde zetels niet nodig. Dat laat onverlet dat we als Water Natuurlijk, zeker ook in Midden-Nederland, prima kunnen samenwerken met de collega’s van de geborgde zetels. Maar we vinden het aanwijzen van zetels, buiten democratische verkiezingen om, gewoon niet meer van deze tijd. Overigens gaan de waterschappen niet zelf over afschaffing van de geborgde zetels; dat is aan de Tweede Kamer.

Water Natuurlijk vindt het belangrijk dat er transparante en vooral voor de kiezer ‘leesbare’ verkiezingen zijn. Het werk van het waterschap in een delta als de onze is van cruciaal belang voor de veiligheid van dit land en zijn bevolking. En dat geldt evenzeer voor de beschikbaarheid en de kwaliteit van het water. Dit impliceert dat alle inwoners, op voet van gelijkheid, via verkiezingen invloed moeten hebben op de samenstelling van het waterschapsbestuur.

Dit zijn geluiden die ook het kabinet heeft gehoord. Minister Van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Water heeft een tijdje geleden een adviescommissie ingesteld.

Water Natuurlijk dringt bij de commissie aan op een snelle besluitvorming. Partijen die nu via een geborgde zetel vertegenwoordigd zijn, krijgen zo voldoende gelegenheid om zich te organiseren voor de nieuwe verkiezingen in 2023. En daarmee functioneren ook de waterschappen vanaf dat moment als een volwaardig democratische overheid.

Waterkwaliteit in beeld


Deltares heeft een landelijk verzicht gemaakt van de kwaliteit van het oppervlaktewater, voor stikstof en fosfor. Met de nieuwe online tool KRW-NUTrend is de situatie per waterlichaam te zien. Ook is er een achtergrondrapport.

 

De toestand voor N- en P-totaal in de Nederlandse KRW-lichamen verbetert nog steeds. Dat neemt niet weg dat de KRW nutriëntendoelen in ongeveer de helft van de waterlichamen nog steeds niet worden gehaald. Er blijft dus nog een hoop werk te doen aan de verbetering van de waterkwaliteit.

In 2019 komen normoverschrijdingen voor N-totaal nog door heel Nederland voor. Relatief veel normoverschrijdingen komen voor in Limburg, Noord-Brabant en het westen van Nederland. In Gelderland komen overschrijdingen voor in de Gelderse Vallei en in de Achterhoek. Een opvallende uitschieter is de Heelsumse Beek op de zuidelijke Veluwe.

Voor P-totaal vallen de vele overschrijdingen in het westen op, maar ook in de Peelregio en de Gelderse Vallei valt nog het nodige te doen aan de verbetering van de waterkwaliteit.

Water maximaal vasthouden


Natuurorganisaties zijn al jaren bezorgd over de gevolgen van verdroging voor de natuur. Dit voorjaar kwam de droogte vroeg. Weidevogels en hun kuikens hebben moeite om aan voedsel te komen vanwege de uitgedroogde grond. De natuur komt verder in problemen, bovenop al bestaande structurele problemen. Deze drievoudige herhaling van extreme droogtes is nieuw. Als we niets doen kan dit zeker leiden tot onherstelbare schade aan de natuur.

Onderzoek van de beschermingsorganisatie Ravon wijst uit dat in de afgelopen twee jaar, die ook al extreem droog waren, 50 tot 60 procent van de populaties beekprikken en rivierdonderpadden in beken acuut bedreigd werden doordat hun leefgebieden droogvielen.

In de winter is er best wat neerslag gevallen, maar veel van dat water is onvoldoende vastgehouden en alweer afgevoerd. De grondwaterstanden waren net hersteld, maar zijn al weer aan het dalen. Zuinig en slim watergebruik – van goede kwaliteit – is nu noodzakelijk: water moeten we maximaal vasthouden.

Natuurmonumenten en LandschappenNL vragen provincies en waterschappen om een zone rondom natuurgebieden in te stellen waarbinnen een beregeningsverbod geldt voor zowel grondwater als oppervlaktewater. Andere maatregelen die nu kunnen helpen zijn het dichtzetten van stuwen en de waterstanden zoveel mogelijk hoog houden. In de Achterhoek doen het waterschap en boeren dat gelukkig al steeds meer. Ook het uitstellen van maaien van waterplanten in sloten en watergangen helpt bij het vasthouden van water. Ook goed voor de natuur!

Maar er is meer nodig. Volgens dijkgraaf Hein Pieper van waterschap Rijn en IJssel is een ‘fundamentele herschikking van het watersysteem’ essentieel. De problemen zijn volgens dijkgraaf Pieper niet eenvoudig op te lossen. Het watersysteem is immers eeuwenlang gebaseerd op de afvoer van water. Nu is het juist nodig om water beter vast te houden in natte tijden om in droge periodes over extra water te beschikken.

In waterschap Vallei en Veluwe heeft Water Natuurlijk gevraagd om op de korte termijn zoveel mogelijk het water vast te houden. Inmiddels heeft het waterschap voor een deel van het gebied een beregeningsverbod uit oppervlaktewater ingesteld. Voor de lange termijn hebben we gevraagd om een grondige integrale (grond) watersysteemvisie.

 

Eikenprocessierups gericht bestrijden


Biologische bestrijdingsmiddelen blijken sterk in opmars bij de bestrijding van de eikenprocessierups. Maar die zijn niet zo onschuldig als ze klinken. Deze middelen doden niet alleen eikenprocessierupsen, maar ook de rupsen van ruim 100 soorten onschadelijke nachtvlinders. Die nachtvlinders zijn op hun beurt weer een belangrijke voedselbron zijn voor de vogels. Ook kunnen de bacteriepreparaten huidirritatie veroorzaken bij mensen en mogelijk ook huisdieren.

Toch gebruikt ruim de helft van de 355 gemeenten in Nederland bacteriepreparaten of aaltjes. Helaas voegt waterschap Rijn en IJssel zich daar helemaal in. Het waterschap heeft contact gezocht met de gemeenten en hen gevraagd of samen kan worden opgetrokken in de bestrijdingsaanpak. Waterschap Rivierenland is iets terughoudender. Weliswaar bestrijdt het de eikenprocessierups eerst door te spuiten met een biologisch bacteriepreparaat (preventief). Maar om onnodige schade aan natuur en biodiversiteit te vermijden, wordt vooraf gecontroleerd op beschermde vlindersoorten. Vanaf half juni wordt de rups, waar nodig, weggezogen (curatief).

Dat het ook anders kan, laat onder andere de gemeente Wageningen zien. De rupsen hebben natuurlijke vijanden, vooral mezen zijn gek op de voedzame rupsen en zorgen daarmee voor een afname van het aantal rupsen. Om het mezen aantrekkelijk te maken zijn op drukbezochte plekken waar groepen eiken staan mezenkasten opgehangen, zodat nestgelegenheid ruimschoots voorhanden is. Vogels hebben baat bij een gevarieerd voedselaanbod, dus dat Wageningen zijn bermen en grasstroken laat ontwikkelen tot mooie kruidenrijke bermen is ook voor de natuurlijke bestrijding van de eikenprocessierups een voordeel. De insectenrijke bermen lokken vogels, die op hun beurt weer rupsen eten.

Om de overlast en het risico op gezondheidsklachten te beperken bestrijdt Wageningen de rupsen echter ook, maar zonder gebruik van bestrijdingsmiddelen. Vanaf het moment dat de rupsen zich gaan verzamelen in nesten kunnen ze worden opgezogen met een grote stofzuiger. Dat is een milieuvriendelijke bestrijdingsmethode waarmee tevens de brandharen worden verzameld en onschadelijk gemaakt.

De Vlinderstichting roept op om per direct het gebruik van bestrijdingsmiddelen te minimaliseren en te beperken tot plekken met ernstige overlast binnen de bebouwde kom. Eventueel kan er in het vroege voorjaar met aaltjes worden gespoten, omdat verwacht wordt dat er in het vroege voorjaar minder rupsen aanwezig zijn en daardoor slechts tot beperkte schade leidt. Voor beheersing van de eikenprocessierups in het buitengebied heeft de Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE) een praktijkadvies eikenprocessierups uitgebracht.

123456789101112131415161718192021222324