Laagste waterstand ooit

Nederland en een groot deel van Europa hebben dit jaar met een grote droogte te maken. We kampen in Europa met de ergste droogte in 500 jaar. Dat zegt de Europese Commissie, op basis van een onderzoek van The Global Drought Observatory. Daarbij geldt in ongeveer twee derde van het hele continent nu een droogtewaarschuwing of -alarm.
De stand van de grote rivieren is extreem laag. De Rijn bij Lobith bereikte in augustus het laagste waterpeil dat ooit is gemeten. De natuur verdroogt, landbouw heeft droogteschade, en het valt te vrezen dat de funderingsschade van woningen door bodemdaling in het veenweidegebied en verzakkingen in het rivierengebied dit jaar ook erg zal tegenvallen.
Water Natuurlijk werkt aan een Nederland met schoon en gezond water, waar inwoners veilig kunnen wonen.
Om dit te kunnen bereiken en behouden moet er veel gebeuren. We weten dat het klimaat steeds sneller verandert: meer clusterbuien, vaker hitte en droogte, de zeespiegel stijgt. Zoet water wordt schaars, de natuur verdroogt en de biodiversiteit neemt af. En de tijd om te veranderen is kort.
Water Natuurlijk vindt dat waterschappen een cruciale rol hebben bij het aanpakken van deze maatschappelijke opgaven. We willen water vasthouden in plaats van wegpompen, kiezen voor duurzaamheid in plaats van voor vervuiling. En zien biodiversiteitsherstel als integraal onderdeel van het waterschapswerk.

Utrecht pakt verdroging Heuvelrug aan


Onder de naam ‘Blauwe Agenda’ zijn afspraken gemaakt om problemen door watertekort én wateroverlast in en rondom Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug aan te pakken. De provincie Utrecht tekende voor de aanpak samen met Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug, Vitens, Waterschap Vallei en Veluwe, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, gemeenten, terreinbeherende organisaties, particuliere eigenaren en natuurorganisaties.
Door de klimaatverandering krijgen we te maken met steeds extremer weer. Langere periodes van hitte en droogte gevolgd door heftige regenbuien, zorgen voor problemen in onze woonomgeving, in de natuur, bij de landbouw en voor de drinkwatervoorraad. De problemen zijn extra groot op de hooggelegen delen van de Utrechtse Heuvelrug, waar geen aanvoer van water mogelijk is.
Het gebied moet beter bestand raken tegen de invloeden van droogte aan de ene kant en wateroverlast aan de andere kant.
Door regenwater slimmer op te vangen en langer vast te houden in de bodem, is dat later bruikbaar voor momenten van droogte. Onderzoek laat zien dat maatregelen alleen maar zinvol zijn, als in de flanken van de Heuvelrug de te snelle waterafvoer via sloten wordt beperkt. Dat kan door verhoging van het waterpeil in sloten te verhogen en door de slootbodems te verhogen, vooral ook in landbouwgebied rondom natuurgebieden.
Vanaf nu gaan deze partijen werken aan de uitvoering van de plannen. Zo moet er meer water geïnfiltreerd worden op de hogere delen van de Heuvelrug, waardoor de grondwatervoorraad wordt aangevuld. Daarnaast is de wens om meer water vast te houden in de watergangen op de flanken. Hierdoor kan dit water in droge perioden worden gebruikt en worden de lagergelegen delen minder belast door waterafvoer tijdens regenbuien. Er ligt ook een plan om landgoedeigenaren en boeren te helpen om de gevolgen van klimaatverandering op te kunnen vangen.

Beperkt beregeningsverbod Vallei en Veluwe

Waterschap Vallei en Veluwe beperkt voor het eerst heel voorzichtig het gebruik van grondwater in het werkgebied. In een heel smalle zone van 200 meter rondom kwetsbare beken met bijzondere natuur mag tijdelijk geen grondwater meer worden opgepompt.
Vallei en Veluwe had in augustus al sproeiverboden met oppervlaktewater afgekondigd voor grote delen van het gebied in de buurt van de IJssel. De waterstand in die rivier is zo laag dat er nauwelijks meer water doorgevoerd kan worden naar sloten en beken.
Het is jammer dat de beregeningsverboden door het waterschap voor de natuur zo beperkt en veel te laat zijn gekomen. Veel beken en sprengen staan al droog. Maar het waterschap doet in ieder geval iets. Het is te hopen dat de provincie nu ook eindelijk eens grenzen gaat stellen aan de echt grote grondwateronttrekkingen door industrie en drinkwaterbedrijven. De afgelopen honderd jaar is de voorraad grondwater op de Veluwe al met 150 miljoen kubieke meter geslonken door veranderingen in land- en watergebruik.

Kartonfabriek trekt Renkumse beken droog

Ondanks droogte onttrekt kartonfabriek Parenco in Renkum jaarlijks miljarden liters schoon grondwater aan de Veluwe. Door het onttrekken van het water zijn nu veel beken in de regio helemaal drooggevallen. En dat terwijl de fabriek naast de Rijn ligt, waar de fabriek ook water vandaan kan halen. Volgens de provincie wordt onderzocht of de papierproductie in de toekomst kan plaatsvinden met Rijnwater. Daarnaast is Parenco ook verzocht om een waterbesparingsplan te presenteren.

Zorg dat waterkwaliteit niet de volgende stikstofcrisis wordt

Op 22 augustus zijn de koepelorganisaties van de provincies, gemeentes en waterschappen op gesprek geweest bij stikstofbemiddelaar Johan Remkes. De Unie van Waterschappen bepleitte in het gesprek het belang om de stikstofaanpak hand in hand te laten gaan met het verbeteren van de waterkwaliteit en het klimaatbestendig maken van Nederland.
Natuur en stikstof is één van de onderwerpen waar Nederland tegen de grenzen is aangelopen. Het stikstofdossier is pas politiek urgent geworden vanwege een gerechtelijke uitspraak en stokkende vergunningverlening. Ditzelfde dreigt ook met de Europese Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water, die Nederland verplicht om in 2027 de waterkwaliteit op orde te hebben.
Verder zei de Unie van Waterschappen in het gesprek met Remkes dat ook de toenemende weersextremen zorgen voor ruimtelijke uitdagingen. De extreme droogte van deze zomer legt deze problematiek extra bloot. We moeten Nederland anders inrichten om water beter vast te houden en ons te wapenen tegen extreme hoosbuien en zeespiegelstijging. Dat vraagt om ingrijpende, ruimtelijke keuzes. Water en bodem moeten daarbij sturend zijn, zoals ook is afgesproken in het coalitieakkoord.
Water Natuurlijk ziet – met de Unie van Waterschappen –  de boeren als partners in de gebieden die we heel hard nodig hebben en waarmee we samen deze opgaven kunnen oppakken en oplossen. Ze moeten dan wel een perspectief op de toekomst worden geboden, en waarbij boeren gebruik kunnen maken van goede regelingen om de gewenste omslag te maken.

 

Aanpak verdroging Veluwe wacht op provincie

Het voorjaar van 2022 bracht de twijfelachtige eer het Nederlandse droogterecord van 1976 te verbreken. Natuur en landbouw zuchten onder de droogte. Dat komt echt niet alleen door het uitblijven van voldoende regen. De decennialange ontwatering van landbouwgronden is een grote boosdoener. En op de Veluwe spelen – anders dan in Nederland in het algemeen – ook de grondwateronttrekkingen een grote rol. Gelukkig zijn er veel mogelijkheden om de grondwatervoorraad aan te vullen, als de provincie er prioriteit aan geeft.

Dit stuk is eerder verschenen in tijdschrift Nieuwe Veluwe

Enorme funderingsschade door verdroging

Waar droogte aanvankelijk vooral een probleem van natuur en landbouw leek, wordt inmiddels duidelijk dat de droogte ook aan de fundamenten van de gebouwde omgeving vreet. Mogelijk raakt dat honderdduizenden huishoudens.
Het Kenniscentrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF) schatte het aantal huizen dat hoge risico’s loopt door funderingsschade zelfs op een miljoen. Een fundering herstellen kost zo’n 80.000 per woning. Keer één miljoen is dat een schadepost van 80 miljard. Het Verbond van Verzekeraars houdt het op kosten die tot 2050 kunnen oplopen tot 60 miljard.
In veenweidegebieden ontstaat schade aan huizen als door een te laag grondwaterpeil de koppen van houten palen droog komen te staan waardoor ze kunnen verrotten. In het rivierengebied kunnen woningen met ondiepe funderingen zonder palen (fundering ‘op staal’) gaan verzakken, als het kleipakket waarop een woning staat door verdroging krimpt.
Het allerbeste is om schade te voorkomen. In veenweidegebieden zoals de Alblasserwaard zou een einde moeten komen aan de voortdurende peilverlagingen. Soms kan lokale infiltratie van water een oplossing bieden. Lastiger wordt het in rivierengebied. De bodem daar bestaat doorgaans uit een dik watervoerend zandpakket met daarop een relatief dunne laag klei. Doordat dit zandpakket makkelijker water door laat, zal een laag peil ten behoeve van agrarisch gebruik verder doorwerken in de omgeving. In riviergebieden met waterdoorlatende zandpakketten hebben het agrarisch peilbeheer en industriële grondwaterputten meer vat op nabijgelegen woonomgevingen. Daar kan alleen water minder snel afvoeren schade door droogte beperken.

Nieuw Peil: Geborgde zetels

 

Besluiten die waterschappen nemen raken ons allemaal. Al honderd jaar geleden is de democratisering van de waterschappen ingezet om het stelsel aan te passen aan de uitdagingen van de toekomst. De initiatiefwet van GroenLinks en D66 – Tjeerd de Jong – draagt daar verder aan bij. Waarom is dit zo belangrijk?

Tieneke Clevering, fractievoorzitter van Water Natuurlijk Fryslân, was heel lang de jongste waterschapsbestuurder van ons land. Haar motivatie voor democratisering is kraakhelder: ”Elk volksvertegenwoordigend orgaan moet een weergave zijn van de samenleving. De waterschappen hebben nu wel wat weg van een politiek opvanghuis als je naar de gemiddelde leeftijd kijkt”, zegt ze met een glimlach. “Dat kan stukken beter.” Tieneke is oorspronkelijk van de boerderij, zag het stelsel van waterschappen
en was direct nieuwsgierig. ‘Hier wil ik bij horen’ was haar eerste reactie. Al gauw kwam het besef dat er geen democratisch proces ten grondslag ligt aan de deze besturen. “Bij Wetterskip Fryslân zijn er nu zeven geborgde zetels. Drie van de agrarische LTO, twee uit het bedrijfsleven en twee vanuit natuurorganisaties. Ze noemen het kwaliteitszetels, maar dát hoor je mij niet zeggen.”

Doorslaggevend
Tjeerd de Groot
, D66 Tweede Kamerlid vanaf 2017: “Waterschappen hebben een ongelofelijk belangrijke taak in het opvangen van klimaat- verandering. Met de extremen in regenval en droogte krijgen ze daar een steeds grotere rol in. D66 juicht dat toe, mits democratisch.” Tieneke valt hem bij: “Juist in Friesland hebben kiezers gekozen voor een groene, ecologische koers. Maar door de geborgde zetels halen die plannen het vaak niet, met ‘13 tegen en 12 voor’ zijn ze hier in de provincie vaak de doorslaggevende component. Zonder de geborgde zetels waren we veel progressiever geweest, veel groener, veel voortvarender.”

“Met het initiatiefvoorstel dat is ingediend door GroenLinks en D66 stellen we een wijziging van de Waterschapswet en de Kieswet voor om o.a. de geborgde zetels te schrappen”, legt Tjeerd uit. “Het is noodzakelijk om de waterschappen te vernieuwen, er komen grote veranderingen aan. Er is Europese wetgeving waar we aan moeten voldoen, dan kan het niet zo zijn dat het uiteindelijk in de uitvoer stokt omdat daar geen democratisch proces plaatsvindt en beperkte, individuele belangen de boventoon voeren.”

“Er zijn vier grote dossiers die op het waterschap afkomen,” vult Tieneke aan. “Veenweidegebieden, Kaderrichtlijn Water, Klimaat en Stikstof. Dit is zo belangrijk, dat kan niet zonder democratische basis.”

Stroom tegen
Eind mei, tijdens de behandeling van het initiatief in de Tweede Kamer, kreeg het voorstel de stroom behoorlijk tegen. “Elke student politicologie zou over dit politieke spektakeleen heel mooi werkstukje kunnen schrijven”, reflecteert Tjeerd een week na de stemming. “Niet de uitkomst die we voor ogen hadden maar het is echt een goede stap. Er gaat best wat veranderen. De geborgde zetels namens het bedrijfsleven, die verdwijnen. En er ontstaat een nieuw evenwicht gezien de agrarische sector
– onbebouwd – maximaal twee geborgde zetels levert, en de natuurorganisaties ook twee. Daarnaast is een streep getrokken door de aanwezigheid van een ‘geborgde’ in het dagelijks bestuur. Ook dat is een belangrijke wijziging. De stem van de kiezer zal hierdoor beter doorklinken.”

Er zaten nog wel een paar verrassende wendingen in het proces. “Aan het eerste amendement van de CU hebben we gezamenlijk nog kunnen sleutelen.” Ging het spreekwoordelijke water bij de wijn? “Jazeker”, bevestigt Tjeerd. “Met een belangrijke aanpassing heeft GroenLinks,
en ook onze D66 fractie dit amendement onderschreven. En werd het gewijzigd door de Tweede Kamer aangenomen. We verwachten dat de Eerste Kamer, hopelijk nog voor het zomerreces of anders vlak daarna, met dit compromis ook voor deze initiatiefwet zal stemmen.”

Uit de Democraat van zomer 2022
Tekst: Marieke de Jong
Foto: Jeroen Mooijman

 

Rienk Kuiper: Bodem en Water sturend

Rienk Kuiper heeft een column verzorgd in het blad van de Vereniging van waterbedrijven in Nederland; De Waterspiegel.

Deze willen we u niet onthouden vandaar…

 

Nederland staat aan de voor­ avond van een aantal grote ruimtelijke investeringen. Zo wil het kabinet voor 2035 een miljoen woningen bouwen, 25 miljard uitgeven aan stikstofmaatregelen in de landbouw

en investeren in het beperken van de klimaatverandering. Bodem en water zijn de basis

voor een duurzaam omgevingsbeleid, zo concludeerde het PBL in het advies ‘Grote opgaven in een beperkte ruimte’. Het staat nu ook in het coalitieakkoord: ‘water en bodem worden sturend bij ruimtelijke planvorming’!

Op dit moment zijn water en bodem nog niet zo sturend. Een eerdere evaluatie van de watertoets liet zien dat water weliswaar een rol speelt bij de inrichting van nieuwe woningbouwlocaties, maar bijna nooit bij de locatiekeuzes zelf.

Daardoor komt wellicht een deel van de woningbouw tot stand op plekken die daar minder geschikt voor zijn. Verandert dit met het nieuwe coalitieakkoord? Wordt nu een groot deel van het Groene Hart uitgesloten als mogelijke woningbouwlocatie, omdat het veen in de ondergrond na de bouw van woningen mogelijk voor forse onderhoudskosten kan zorgen?

Of moeten we dan alleen maar in Hoog-Nederland gaan bouwen? Dat is een brug te ver. Het leidt vooral ook af van waarover het nu in eerste instantie zou moeten gaan. Waar kan woningbouw – gezien vanuit water en bodem – ook bínnen een regio het best plaatsvinden? Op verzoek van de Eerste Kamer heeft het PBL in de Planmonitor NOVI verstedelijkingsplannen in kwetsbare gebieden in beeld gebracht. Juist op veenweidegrond zien we meer plannen opduiken, zoals in Rijnenburg bij Utrecht, in de Gnephoek bij Alphen a/d Rijn, de Grote Polder bij Zoeterwoude, of Polder Mastenbroek bij Zwolle.

Een andere kwetsbare categorie vormen de gebieden die van belang zijn vanuit waterveiligheid. Zo wil Arnhem woningbouw in Stadsblokken/Meinerswijk, juist in de uiterwaarden van de Nederrijn. Dat houdt geen rekening met mogelijk toekomstige veel grotere afvoerpieken van de rivier. De waterschappen hebben ernstige bedenkingen geuit tegen dit plan. Ook de deltacommissaris adviseert om de langetermijnontwikkelingen van zeespiegelstijging, veranderende rivierafvoeren, meer extreem weer en de bodemdaling nu al mee te nemen bij de woningbouwplannen.

‘Water en bodem sturend bij ruimtelijke planvorming’ gaat natuurlijk om meer dan alleen woningbouw. Het gaat bijvoorbeeld ook om de drinkwaterplanning. Gelderland gaat nieuwe strategische voorraden voor de drinkwatervoorziening aanwijzen. De provincie houdt rekening met meer grondwaterwinning op en rond de al stevig verdroogde Veluwe. Dat zou leiden tot nog meer droogvallende sprengenbeken en verdroogde natuur. Kiezen voor oevergrondwaterwinning langs de grote rivieren lijkt meer kansen te bieden om water

en bodem sturend te laten zijn.

In de komende jaren zullen vele miljarden worden geïnvesteerd in nieuwe wo- ningen, bedrijventerreinen, de energietransitie, herstructurering van stedelijk gebied en infrastructuur. Als het nieuwe kabinet bodem en water sturend wil laten zijn, dan moet dit ook zichtbaar worden in de locatiekeuzes. Voor woningen, maar ook voor ons drinkwater. Niet alles kan, en niet alles kan overal, zo staat het tenslotte ook in de Nationale Omgevingsvisie.

Geborgde zetels bijna afgeschaft

Water Natuurlijk is content met het bereikte compromis. Moderne democratie gaat ervan uit dat inwoners van een gebied de politieke gezagsdragers kiezen. Beperking van het aantal geborgde zetels naar 4 (was 7); de gelijke verdeling tussen onbebouwd en natuur en stopzetting van verplichte zitting in het dagelijks bestuur biedt voldoende kansen voor de ambities die Water Natuurlijk heeft. Een meerderheid in de Tweede Kamer kiest voor een sterkere democratische legitimatie en koestert in evenwicht de belangen naar de toekomst.

Dinsdag 31 mei is er gestemd in de Tweede Kamer om de geborgde zetels in de Waterschapsbesturen af te schaffen. Het initiatiefvoorstel van D66 en GroenLinks is met een amendement van de CU aangenomen. Water Natuurlijk is als grootste waterschapspartij van Nederland groot voorstander van het totaal afschaffen van geborgde zetels. Politiek bleek dat nu een te grote stap. Met het compromis dat is bereikt is Water Natuurlijk redelijk tevreden.

De geborgde zetels geven een ouderwetse situatie weer die weinig met democratie en veel met belangen te maken heeft. Door nu te kiezen voor de gelijke verdeling van de maximaal 4 geborgde zetels tussen agrarische en natuurbelangen wordt het natuurbelang via die weg extra versterkt. Water Natuurlijk is daar blij mee. Dat maakt het compromis verdedigbaar. Overigens blijft Water Natuurlijk van mening dat de eens per 4 jaar gekozen vertegenwoordigers prima in staat zijn om naast het algemeen belang ook oog te houden voor specifieke deelbelangen.

Daarom pleit Water Natuurlijk ook voor het behouden van het totale aantal zetels in elk waterschap en daarmee voor vergroting van het aantal zetels dat door openbare verkiezingen wordt ingevuld.

Nu de Tweede Kamer deze stap heeft gezet, roept Water Natuurlijk de Eerste Kamer op om ook akkoord te gaan en de wijzigingen voor de waterschapsverkiezingen van 15 maart 2023 daadwerkelijk mogelijk te maken. De provincies zijn nu in afstemming met de waterschappen aan zet om zeer voortvarend de regelgeving aan te passen zodat verkiezingen op de nieuwe wijze invulling gaan krijgen.

De eerder ingediende motie van de VVD die bepaalt dat de nieuwe situatie pas ingaat na de waterschapsverkiezingen van 2023 werd verworpen.